- Mỗi đội có 11 người trên sân; trận NFL dài 60 phút, chia 4 hiệp 15 phút.
- Đội tấn công có 4 lượt chơi (down) để tiến ít nhất 10 yard; làm được thì nhận 4 down mới, không làm được thì mất bóng.
- Touchdown 6 điểm, field goal 3 điểm, safety 2 điểm; sau touchdown có thêm lượt Try để lấy 1 hoặc 2 điểm.
- Sân dài 120 yard tính cả hai vùng cấm địa (end zone) sâu 10 yard, rộng 160 feet (khoảng 53,3 yard).
- Muốn hiểu trận đấu, chỉ cần theo dõi hai con số trên màn hình: down thứ mấy và còn bao nhiêu yard.
Bóng bầu dục Mỹ (American football) thoạt nhìn rất rối: trận đấu dừng liên tục, trọng tài ném khăn vàng, màn hình hiện những ký hiệu như "3rd & 7". Thực ra toàn bộ trò chơi xoay quanh một ý tưởng đơn giản: đội cầm bóng phải tiến lên từng đoạn 10 yard, và chỉ có 4 lần thử cho mỗi đoạn. Hiểu được cơ chế down và yard, bạn đã nắm được phần lớn những gì diễn ra trên sân. Bài này giải thích luật theo đúng thứ tự một người mới cần: sân, người, cách tiến bóng, cách ghi điểm và những tình huống hay gây khó hiểu. Các con số được đối chiếu với sách luật chính thức của NFL.
Sân đấu: vì sao người ta đếm bằng yard
Bóng bầu dục Mỹ dùng đơn vị đo của Mỹ. Một yard bằng 0,9144 mét, nên cứ hình dung một yard gần bằng một bước chân dài của người lớn. Theo Luật 1 của NFL, sân là hình chữ nhật dài 360 feet và rộng 160 feet, tức 120 yard x khoảng 53,3 yard.
Trong 120 yard đó, hai đầu sân là hai end zone (vùng cấm địa, nơi ghi touchdown), mỗi vùng sâu 10 yard. Phần ở giữa, giữa hai vạch cầu môn (goal line), dài đúng 100 yard và là nơi diễn ra phần lớn trận đấu. Vạch kẻ ngang được vẽ cách nhau 5 yard, số yard được ghi theo hướng giảm dần từ giữa sân (vạch 50) về hai đầu. Vì thế khi bình luận viên nói "bóng ở vạch 30 của đối phương", nghĩa là đội tấn công còn 30 yard nữa là chạm vạch cầu môn.
Ở cuối mỗi end zone có cột khung thành hình chữ Y (goal post). Cột này chỉ dùng cho các cú đá ghi điểm, còn touchdown thì không cần đến nó.
Hai đội, 11 người và ba "đội con"
Luật 5 của NFL quy định mỗi đội có 11 cầu thủ trên sân. Điểm khác lớn nhất so với bóng đá là thay người không giới hạn: một đội thực chất có ba nhóm chuyên biệt thay nhau ra sân.
- Offense (đội tấn công): ra sân khi đội mình cầm bóng, do quarterback (tiền vệ chuyền bóng) chỉ huy.
- Defense (đội phòng ngự): ra sân khi đối phương cầm bóng, nhiệm vụ là chặn đứng họ.
- Special teams (đội đặc biệt): ra sân trong các tình huống đá bóng như kickoff, punt và field goal.
Vai trò cụ thể của từng người trong mỗi nhóm được giải thích kỹ ở bài các vị trí trong bóng bầu dục. Với người mới, chỉ cần nhớ: mỗi lượt chơi là 11 người tấn công đối đầu 11 người phòng ngự.
Down và yard: trái tim của trận đấu
Đây là phần quan trọng nhất. Theo sách luật NFL, đội tấn công được cấp một chuỗi bốn down (series of downs). Mỗi down là một lượt chơi: bắt đầu khi bóng được "snap" (giao bóng từ người trung tâm ra sau) và kết thúc khi bóng chết, ví dụ người cầm bóng bị quật ngã hoặc ra ngoài biên.
Trong bốn down đó, đội tấn công phải đưa bóng vượt qua line to gain (vạch cần đạt), nằm cách điểm bắt đầu chuỗi 10 yard. Trên truyền hình, vạch này thường được vẽ ảo bằng một đường màu vàng.
- Nếu vượt được 10 yard trong tối đa bốn down: đội tấn công được first down mới, tức một chuỗi bốn down mới, và cứ thế tiến lên.
- Nếu hết bốn down mà vẫn chưa tới vạch: bóng được trao cho đối phương ngay tại chỗ bóng chết. Tình huống này gọi là turnover on downs.
Ký hiệu "3rd & 7" trên màn hình nghĩa là đang ở down thứ ba và còn 7 yard nữa mới đạt first down. "1st & 10" là đầu một chuỗi mới. "4th & Goal" nghĩa là down cuối và vạch cần đạt chính là vạch cầu môn, vì khi bóng cách end zone dưới 10 yard, vạch cần đạt được tính bằng vạch cầu môn.
Down thứ tư: khoảnh khắc ra quyết định
Vì mất bóng ngay tại chỗ là rất nguy hiểm, đội tấn công hiếm khi liều ở down thứ tư nếu còn ở sân nhà. Họ thường có ba lựa chọn:
- Punt: đá bóng ra xa để đối phương phải bắt đầu ở vị trí bất lợi.
- Field goal: nếu đã đủ gần khung thành, đá lấy 3 điểm.
- Go for it: liều chơi tiếp để giành first down, thường khi chỉ còn thiếu một hai yard hoặc khi đang bị dẫn điểm.
Rất nhiều tranh cãi trong NFL hiện đại xoay quanh đúng câu hỏi này: nên đá hay liều ở down thứ tư. Khi bạn bắt đầu tự đoán trước quyết định của huấn luyện viên, bạn đã xem bóng bầu dục như người trong nghề.
Hai cách đưa bóng tiến lên: chạy và chuyền
Đội tấn công có hai công cụ chính. Chạy bóng (run): quarterback trao bóng cho running back, người này lao vào khe hở mà hàng tiền đạo (offensive line) mở ra. Chuyền bóng (pass): quarterback ném bóng về phía trước cho người bắt bóng.
Luật NFL cho phép một đường chuyền về phía trước trong mỗi down, và đường chuyền đó phải được thực hiện từ phía sau vạch giao bóng (line of scrimmage). Chuyền ngang hoặc ra sau thì không giới hạn. Nếu đường chuyền về trước không ai bắt được và rơi xuống đất, đó là incomplete pass: đồng hồ dừng, bóng quay về vị trí cũ và đội tấn công mất một down.
Không phải ai cũng được bắt đường chuyền về trước. Luật quy định chỉ những người đứng ở hai đầu hàng giao bóng hoặc lùi sau vạch ít nhất một yard, mang số áo hợp lệ, mới là người bắt bóng hợp lệ (eligible receiver). Đây là lý do số áo trong bóng bầu dục Mỹ có ý nghĩa chiến thuật, không chỉ để trang trí.
Bốn cách ghi điểm
Luật 11 của NFL liệt kê giá trị các loại điểm như sau:
| Cách ghi điểm | Điểm | Diễn ra thế nào |
|---|---|---|
| Touchdown | 6 | Người cầm bóng đưa bóng chạm hoặc vượt mặt phẳng vạch cầu môn đối phương, hoặc bắt được bóng trong end zone đối phương. |
| Field goal | 3 | Đá bóng bay qua giữa hai cột dọc và trên xà ngang trong một lượt chơi thông thường. |
| Safety | 2 (cho đội phòng ngự) | Người cầm bóng của đội tấn công bị hạ ngay trong end zone của chính đội mình. |
| Try (sau touchdown) | 1 hoặc 2 | Đặt bóng cách vạch cầu môn 15 yard và đá vào được 1 điểm; chơi một pha chạy hoặc chuyền từ vạch 2 yard vào end zone được 2 điểm. |
Một chi tiết thú vị: theo luật NFL, touchdown được tính ngay khi bóng trong tay người chạy chạm tới mặt phẳng tưởng tượng phía trên vạch cầu môn. Không cần đặt bóng xuống đất, khác hẳn rugby. Còn lượt Try sau touchdown là một lượt chơi không tính giờ; nếu đội phòng ngự cướp được bóng và chạy về end zone bên kia, họ cũng được 2 điểm.
Đồng hồ, hiệp đấu và vì sao trận đấu kéo dài
Một trận NFL có 60 phút thi đấu chính thức, chia bốn hiệp 15 phút. Nếu hòa sau bốn hiệp, trận đấu sang hiệp phụ theo quy định riêng. Nhưng một trận thường kéo dài hơn ba tiếng trên truyền hình, vì đồng hồ dừng trong nhiều trường hợp: chuyền hỏng, cầu thủ cầm bóng ra ngoài biên, ghi điểm, phạt lỗi, các lần hội ý (timeout).
Ở hiệp hai và hiệp bốn còn có two-minute warning: đồng hồ tự động dừng khi còn khoảng hai phút. Giai đoạn cuối mỗi hiệp vì vậy rất căng thẳng: đội đang bị dẫn phải vừa tiến bóng vừa tìm cách dừng đồng hồ, đội đang dẫn thì muốn đồng hồ chạy càng lâu càng tốt.
Mất bóng giữa chừng: turnover
Ngoài việc hết bốn down, đội tấn công có thể mất bóng bất ngờ theo hai cách, gọi chung là turnover:
- Interception: cầu thủ phòng ngự bắt được đường chuyền của quarterback.
- Fumble: người cầm bóng làm rơi bóng trước khi bóng chết, và đội nào đè được bóng thì giữ bóng.
Turnover thường là bước ngoặt của trận đấu, vì nó vừa xóa một đợt tấn công vừa trao cho đối phương vị trí thuận lợi.
Đọc một pha bóng từ đầu đến cuối
Hãy ghép tất cả lại. Đội A nhận bóng ở vạch 25 của sân nhà, màn hình ghi "1st & 10". Down 1, họ chạy bóng được 4 yard: "2nd & 6". Down 2, chuyền hỏng: "3rd & 6". Down 3, quarterback chuyền cho wide receiver được 9 yard, vượt vạch vàng: đội A có first down mới ở vạch 38. Cứ thế, họ tiến dần tới vạch 20 của đối phương. Nếu tiếp tục được vào end zone, họ có 6 điểm cộng lượt Try. Nếu bị chặn lại ở down thứ tư, họ thường đá field goal lấy 3 điểm.
Với người mới, mẹo đơn giản nhất là đừng nhìn quả bóng, hãy nhìn góc màn hình. Hai thông tin down và khoảng cách cho biết đội tấn công đang dễ thở hay đang bị dồn ép, và từ đó bạn đoán được họ sẽ chạy hay chuyền.
Những thứ người mới hay thắc mắc
Khăn vàng là gì?
Khi trọng tài thấy phạm luật, họ ném một chiếc khăn vàng (flag) xuống sân. Pha bóng vẫn có thể tiếp tục đến hết, sau đó trọng tài công bố lỗi và đội bị phạt mất một số yard, đôi khi kèm mất down hoặc đối phương được first down tự động.
Bóng bầu dục Canada có giống hệt không?
Không hoàn toàn. Bóng bầu dục Canada, môn mà đội Western Mustangs thi đấu, có nhiều điểm khác về số người, số down và kích thước sân. Xem chi tiết ở bài bóng bầu dục Canada khác bóng bầu dục Mỹ ở điểm nào.
Khi đã nắm luật cơ bản, bước tiếp theo là xem trận thật. Lịch mùa giải, chênh lệch múi giờ và các kênh chính thức được tổng hợp trong bài xem NFL và CFL từ Việt Nam. Nếu muốn tra một thuật ngữ cụ thể, bảng thuật ngữ của NFL Football Operations là nơi đáng tin cậy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Một trận bóng bầu dục Mỹ kéo dài bao lâu ngoài đời thực?
Thời gian thi đấu chính thức là 60 phút, nhưng do đồng hồ dừng sau nhiều tình huống, cộng thêm giờ nghỉ giữa trận và quảng cáo, một trận NFL trên truyền hình thường mất khoảng ba tiếng. Hãy dành trọn buổi nếu định xem từ đầu đến cuối.
Tại sao quả bóng bầu dục có hình bầu dục?
Hình dạng thuôn hai đầu giúp bóng xoáy ổn định khi ném xa và dễ ôm sát người khi chạy. Đó là lý do quarterback có thể ném những đường chuyền xoáy dài hàng chục yard, điều khó làm với quả bóng tròn.
Đội phòng ngự có ghi được điểm không?
Có. Đội phòng ngự có thể ghi safety 2 điểm, hoặc ghi touchdown nếu cướp được bóng (interception, fumble) rồi chạy vào end zone đối phương. Những pha như vậy thường làm đảo chiều trận đấu.
Người mới nên xem giải nào để dễ hiểu luật?
NFL có nhiều nội dung giải thích và đồ họa trên màn hình rõ ràng nhất, nên là lựa chọn dễ bắt đầu. Sau khi quen, bạn có thể xem thêm bóng bầu dục đại học hoặc CFL của Canada để thấy các biến thể luật khác nhau.
